Araştırma Projeleri
HACILAR BÜYÜK HÖYÜK KAZILARI
Burdur Göller Bölgesi’nde, tarihöncesi dönemlere ait ilk araştırmalar İngiliz bilim adamı James Mellaart tarafından 1957-1960 yılları arasında, Burdur il merkezinin 27 km. güneybatısında, Hacılar Köyü’nün sınırları içinde yer alan Hacılar Höyüğü’nün kazılması ile başlamış ancak kazılarda, kapsamlı sonuçlar alınmadan, dört yıl gibi kısa bir sürede çalışmalara son verilmişti. Hacılar Kazıları, gün ışığına çıkan seçkin ve özgün buluntuları ile Anadolu’da o güne kadar hiç bilinmeyen bir kültürel sürecin varlığını ortaya koymuş, Neolitik ve Kalkolitik Çağ kavramlarını da bilim dünyasının gündemine taşımıştır. Bugün geriye dönüp baktığımızda, Hacılar Kazıları’nın yukarıda değinilen çok olumlu sonuçlarının yanı sıra bazı olumsuzluklara da neden olduğu görülmektedir. Çok önemli ve çarpıcı buluntuların ele geçmekte olduğu kazı yerinin gerekli çalışmalar tamamlanmadan terkedilmesi, izleyen dönemlerde kaçak kazılar yapılması ve tahribat gibi bazı istenmeyen gelişmelere neden olmuştur.
Hacılar Kazıları’nın son bulmasından uzun zaman sonra, 1976 yılında aynı bölgede Prof. Dr. Refik Duru tarafından İstanbul Üniversitesi adına başlatılan ve Prof. Dr. Gülsün Umurtak’ın da tüm aşamalarında yer aldığı ‘Burdur ve Çevresi Tarihöncesi Kültürlerini Araştırma Projesi’, Kuruçay (1978-1988), Hacılar Nekropolünü Arama Çalışmaları (1985-1986), Höyücek (1989-1992) ve bölgenin hemen güneyinde, bugün Antalya İli sınırları içinde kalan Bademağacı Höyüğü Kazıları (1993-2010) ile hayata geçirilmiş, bu çalışmalar ve yapılan yayınlar sonunda Burdur ve yakın çevresi, Anadolu tarihöncesi dönemleri uygarlıklarının en iyi bilindiği bölgelerden biri hatta başlıcası durumuna gelmiştir.
******
Hacılar Büyük Höyük (Resim 1), daha önceleri kazı yapılan Hacılar’ın yaklaşık 400 m. kadar kuzeyinde, oval tabanlı, yaklaşık boyutları 280 m x 240 m olan bir yerleşme yeridir. Höyüğün yüksekliği, doğuda höyüğün dışından geçen dere yatağından bakıldığında yaklaşık 11 m., batıda ise yükselen arazi eğimi nedeniyle tepe yaklaşık 5 m kadar algılanmaktadır. Hacılar Büyük Höyük’te Kültür ve Turizm Bakanlığı ile İstanbul Üniversitesi adına 2011 yılında başlayan arkeolojik kazılar Prof. Dr. Gülsün Umurtak (Kazı Başkanı) ve Prof. Dr. Refik Duru (Onursal Başkan) yönetiminde devam etmektedir.
Çalışmalar ağırlıklı olarak höyüğün, batı ve kuzey yamaçlarındaki Batı Yamaç Açması (BYA) ve Kuzey Yamaç Açmaları (KYA) ile höyüğün orta kesimindeki A-B Açması (A-BA) ile C Açması’nda (CA) gerçekleştirilmektedir.
Höyük’te saptanan tabakalaşma durumu aşağıdaki gibidir:
İlk Tunç Çağı III (İTÇ III) ?
İlk Tunç Çağı II (İTÇ II) İTÇ II / 1 - 3 Yapı Katları
İlk Tunç Çağı I (İTÇ I) İTÇ I / 1, 2 Yapı Katları
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Erken Kalkolitik Çağ (?) ?
_____________________________________________
Ana Toprak
Yerleşmede bugüne kadar, İlk Tunç Çağı I olarak tanımlanan ve hemen MÖ 3. Binyıl öncesinde kurulmuş olduğu anlaşılan bir yerleşmeye ait “testere dişi” şeklinde kırılmalarla kuzey-güney doğrultusunda gelişen, çok ustalıkla inşa edilmiş bir savunma sistemi açığa çıkartılmıştır. Söz konusu sisteminin bugüne kadar 38 mekânı ile bunların arasında kente giriş kapısı /Batı Kapısı (Propilon) kazılmıştır (Resim 2, 3). Bu kesimde batı sınırı oluşturan dış duvarlar 1.50 -1.60 m kalınlıkta, orta boy taşlardan örülmüş olup, yüksekliği yer yer 2 m’yi bulmaktadır. Savunma sisteminin duvarlarının üst kısmının kesiminin ise kerpiçle örüldüğü görülmektedir. Sur’a bitişik ve ortalama 3.85 x 6.10, 4.5 x 5.5, 3.60 x 5.00 m boyutlarındaki mekânların (kazamat) iç duvarları 1.10 m, 1.30 m ile 1.45 m kalınlıktadır ve kapıları doğu yöndeki avlulara açılmaktadır (Resim 4). Bazı mekânların kapıları 1.10 m - 1.20 m genişliğindedir ve çoğu kez kapının iç kısmında yer alan in situ plaka şeklinde yerleştirilmiş mil taşı, kapı kanadının içeri doğru açıldığına işaret etmektedir. Avlularda genellikle çömlek ve küplere rastlanmaktadır. Nitelikleri ve ayrıntıları hakkında şimdilik hiçbir bilgimiz olmamakla birlikte, 2013 yılında ortaya çıkartılan dairesel planlı iki yapı ile iki adet taş dikit (stel), yerleşme içindeki yapılaşmanın şekil ve niteliği konusunda çok ilginç sonuçlar alınacağını göstermektedir (Resim 5). Mekânların tabanlarında toprak iyice bastırılmış ve düzgünleştirilmiş, bazılarında orta kesimde at nalı şeklinde birer ocak, bazılarında ise genelde güney duvara bitişik küp koymaya yarayan taş döşeme üstü kerpiç destek / yükseltiler görülmektedir. Küplerin içinde ve mekânların tabanı üzerine dağılmış çok miktarda yanmış tahıl ve yanmış ahşap kalıntısına rastlanmıştır. İTÇ I’in evleri, yönetici sınıfların ikametgâhı (residans / saray), tapınak vs. gibi yapılarıyla bu yerleşme yukarıda tanıtılan olağanüstü güçlü bir savunma sistemi ile korunmaya alınacak kadar zengin bir kent olmalıydı. Yapılarda çok sayıda pişmiş toprak tabak, çanak, testi, çömlek ve küp in situ olarak ele geçmiştir (Resim 6, 7). Sur sistemine bağlı konutlarda bulunan çanak çömleğin kalitesi ve çeşitliliği ile aynı tabakalarda inanç sisteminin odak noktasında olduğuna inanılan ana tanrıçanın mermer ve pişmiş topraktan şematik tasvirleri/ idol (Resim 8), taş ve pişmiş toprak damga mühürler (Resim 9) ve maden iğneler, kesiciler burada zengin ve gelişkin bir İTÇ yerleşmesi olduğunu göstermektedir. Küplerin içinde ve odaların tabanları üzerine dağılmış çok miktarda yanmış buğday, arpa, mercimek, bezelye, nohut, acı burçak ve keten tohumu ele geçmiştir. Sözü edilen mekânlarda bulunan çanak çömlek ve gereçler ile meyve ve tahıl kalıntıları, bunların savunma sistemi içinde aynı zamanda konut olarak kullanıldığını göstermektedir. Yerleşme yerinde evcil koyun, keçi, sığır, domuz ve köpek kemikleri yanında, yabani hayvanlar geyik türleri, tilki, porsuk, aslan, panter ve bazı kuşlardan oluşan zengin bir fauna gözlenmektedir.
2017 çalışma mevsiminde höyüğün mevcut mimarlık kalıntılarının korunması ve gerekli küçük ve geri dönüşebilir nitelikli onarımlarının yapılması, üzerinde önemle durulan konuların başında gelmiştir. Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından onaylanan ‘Hacılar Büyük Höyük Mimarlık Kalıntılarının Korunması ve Gerekli Küçük Ölçekli, Geri Dönüşebilir Onarım ve Tamamlamalar Yapılması Projesi’ uyarınca gerçekleştirilen çalışmalar sırasında, bir yandan höyüğün kuzey–güney yamaçları boyunca uzanan 300 m.lik açmanın dış kenar çizgisinin düzenlenmesine başlanmıştır. Onarım / Koruma konusundaki çalışmalar sırasında, kazamatların kısmen yıkık olan dış duvarları, duvarların düşen taşları ve çevreden toplanan benzer nitelikli taşlarla onarılmakta, bu işlem sırasında ‘geren kili’ ile hazırlanan çamur harç kullanılmaktadır. Ayrıca bütün savunma sistemi boyunca kısmen yıkık durumda günümüze gelmiş olan bazı kazamatların da eksikleri giderilip, çamur harçla örülen taşlarla orijinal planına göre duvarlar tamamlanacaktır.
Gözlek Köyü’nün 2 km kuzeybatısında, Toklucak (eski Oluz) köyünün ise yaklaşık 5 kmdoğusunda bulunan Oluz Höyük, Amasya-Çorum karayolunun 3 kmgüneyinde yer almaktadır. Yeşilırmak’ın (Hitit metinlerinde Kummešmaḫa, antik Iris) önemli kollarından Çekerek Irmağı’nın (Hitit metinlerinde Zuliya, antik Skylax)4 km kuzeyinde ve verimli Geldingen Ovası’nın batı kenarında konumlanmıştır. 280 x260 m boyutunda, hemen hemen yuvarlak şekilli, ova seviyesinden yaklaşık15 m yüksekliğindeki Oluz Höyük yaklaşık 50 dönümlük bir alana sahiptir.
2007 yılında İstanbul Üniversitesi adına Doç.Dr. Şevket Dönmez tarafından başlatılan ve halen devam etmekte olan sistematik arkeolojik kazılar sonucunda, ilk belirlemelere göre Oluz Höyük’te 4 ana kültür katı saptanmıştır. Birinci (I) Kültür Katı Kuzey Kappadokya Krallığı Dönemi’ne (MÖ 300 - 47), İkinci (II) Kültür Katı Frig ve Pers dönemlerine (MÖ 900 - 300), III. Kültür Katı Hitit Büyük Krallık Dönemi’ne (MÖ 15 – 13. yüzyıllar) ve IV. Kültür Katı Erken Tunç Çağı’na (MÖ 3500 - 3000) tarihlenmiştir. 14 Temmuz günü başlayan Oluz Höyük 2012 dönemi (6. sezon) çalışmaları 14 Eylül günü sona ermiş olup, toplam 63 gün çalışılmıştır.
Doç.Dr. Şevket Dönmez’in başkanlığını, Yrd.Doç.Dr. Aslıhan Yurtsever Beyazıt’ın Kazı Başkan Yardımcılığı’nı ve Amasya Müzesi’nden arkeolog İhsan Polat’ın Bakanlık Temsilciliği görevini yaptığı sistematik arkeolojik kazı çalışmalarında 10 uzman akademisyen, 2 yüksek lisans öğrencisi, 15 stajyer arkeolojisi öğrencisi ve 50 işçi yer aldı.
2012 dönemi çalışmaları ağırlıklı olarak Pers (Akhaimenid) Kültür Katı’nda (MÖ 500-200) gerçekleştirildi. Kuzey yamaçta yapılan derinleşme çalışmalarında Phryg Dönemi (MÖ 900 - 500) kalıntılarına ulaşıldı. A Açması’nda güneybatıdan kuzeydoğuya ara girişlerle uzanan anıtsal taş döşemeli bir yol ve avlu sistemi ile bunun kuzeyinde yer alan ve bir malikane ya da villa olduğunu düşündüğümüz kompleks bir yapı kalıntısı üzerindeki çalışmalar devam etti. Kültür toprağı dolgusu içinde saptanan bir bothros (kullanılmaz duruma gelmiş kutsal eşyaların gömüldüğü çukur) içinde ele geçen dağ keçisi biçimli kilden libasyon kabı bu dönem çalışmalarının en önemli arkeolojik buluntusu durumundadır. Pers İmparatorluğu ile karakterize olan ve metal örnekleri kralî merkezlerde ele geçen bu tür kaplardan Oluz Höyük’te de bulunmuş olması, Pers İmparatorluğu organizasyonu içinde Oluz Höyük’ün ne denli önemli bir yere sahip olduğuna işaret etmektedir. Pers Dönemi küçük buluntuları olarak kemik bir zar, tunç bir alabastron, sonraki dönem olan Kuzey Kappadokia Krallığı kültür dolgusu içinde ise pişmiş topraktan yapılmış bir düdük, Roma’da basılmış MÖ 142 yılına ait gümüş bir sikke dikkat çekici buluntular arasındadır. Pers Dönemi Kültür Katı’nda ele geçen arkeolojik bulguların değerlendirilmesi sonucunda, Oluz Höyük’ün yalnızca Herodotos’un Historia adlı eserinde anılan Kritalla ile eşitlenmesi hususunda önemli ipuçları yakalanmıştır.
Historia’da 7. Kitabın 26. Paragrafında, Pers kralı Kserkses’in (MÖ 485 - 465) komutasındaki bütün birliklerin toplanma yeri olarak Kritalla’nın seçildiği bildirilmektedir. Kserkses ordusuyla Kızılırmak’ı (antik Halys) geçip Phrygia’ya ve bu ülke içinde yürüyerek de Kelainai’ye (bugünkü Dinar) varır. Bu çok önemli tarihi coğrafya bilgilerinden Kızılırmak’ın (Halys) geçildiği toprakların Kappadokia olduğu ve Kritalla’nın bir Kappadokia kenti olduğu sonucu çıkmaktadır. Persler’in Kritalla’da ordu birliklerini toplaması ise, söz konusu kentin Perslerce iyi bilinen, kendilerine siyasi ve kültür olarak bağlı insanların yaşadığı bir yer olması gerektiğine işaret etmektedir.
Altı dönemdir süren arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılan Pers kültürüne ait mimari kalıntılar ile çanak-çömlek ve küçük buluntular Oluz Höyük’ün bugüne değin Kappadokia’da saptanan tek Pers yerleşmesine sahip olduğunu göstermektedir. Ayrıca, Oluz Höyük’ün jeostratejik ve jeopolitik konumu ile yakın çevresindeki geniş düzlükler bir imparatorluk ordusunun toplanması ve organize olabilmesi için çok elverişlidir. Arkeolojik kalıntılar ile tarihi coğrafya verileri birlikte değerlendirildiğinde, Kritalla – Oluz Höyük eşitlemesinin uygunluğu ortaya çıkmaktadır.
 |  |
KONYA KARAHÖYÜK
Konya Karahöyük, Konya il merkezinin yaklaşık 8 km güneybatısında, Meram ilçesinin ise 18 km kuzeydoğusunda yer almaktadır. Konya il merkezine oldukça yakın bir konumda bulunan höyük, Anadolu’nun önemli arkeolojik merkezlerinden biridir. Yaklaşık 33 hektarlık bir alana yayılan ve ovadan yüksekliği yaklaşık 19 metre olan höyük, doğu-batı yönünde 550 metre, kuzey-güney yönünden ise 600 metre uzunluğa sahiptir. Höyüğün, aşağı şehri ile birlikte yaklaşık 100 hektarlık bir alanı kapsadığı düşünülmektedir. Konya Karahöyük Kazısı 2022 yılından beri T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ve İstanbul Üniversitesi adına Doç. Dr. Gonca Dardeniz tarafından sürdürülmektedir.
İlk Çalışmalar
Konya Karahöyük, ilk olarak Profesör Remzi Oğuz Arık’ın 1941 yılında, Ankara-Konya arasında yaptığı geziler sırasında keşfedilmiş ve "Karahüyük I" olarak belgelenmiştir. Arık ile birlikte bu gezilere katılan mimar Mahmut Akok ise höyüğün ilk topografik planını hazırlamıştır.
Höyükte ilk dönem kazıları, 1953 yılında, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Öğretim Üyesi Hititolog Ord. Prof. Dr. Sedat Alp tarafından başlatılmıştır. Alp dönemi kazıları, zaman zaman birkaç yıl ara verilmek suretiyle 1992 yılına kadar sürmüştür. Bu dönemde kazıldığı bilinen 21 çukurun bazılarında uzun seneler bazılarında ise birkaç sezon süren çalışmalar gerçekleştiren Alp ve ekibinin bu incelemeleri sonucunda, Konya Karahöyük’ün Anadolu ve ilişkili olduğu coğrafya içinde MÖ 3. ve 2. binyıllardaki önemi ilk defa ortaya koyulabilmiştir. Höyüğün farklı noktalarında açılan hemen hemen her çukurda rastlanılan MÖ 2. binyılın ilk çeyreğini tarif eden Asur Ticaret Koloni Çağı’na (yak. MÖ 1950-1750) tarihlenen seramikler, mühür ve mühür baskıları ile küçük eserler Güneybatı Asya (Önasya) arkeolojisinin eşsiz buluntu toplulukları arasında yerini almıştır.
Sedat Alp tarafından C çukurunda gerçekleştirilen kazı çalışmaları sonucunda belirlenen ortaya konulan tabakalaşma aşağıdaki gibidir;
Tabaka | Dönem |
I-IV | Orta Tunç Çağı-Asur Ticaret Kolonileri Çağı |
V-VI | İlk Tunç Çağı III-Orta Tunç Çağı'na geçiş |
VII-XI | İlk Tunç Çağı III. evre |
XII-XVII. | İlk Tunç Çağı II. evre |
XVIII-XXVII | İlk Tunç Çağı I. evre-Son Kalkolitik Çağ (?) |
Yeni Dönem Çalışmalar
30 yıl aranın ardından, 2022 yılında Doç. Dr. Gonca Dardeniz başkanlığında çalışmaların tekrar başlatıldığı höyükte hedef disiplinler arası arkeolojiyi merkeze alarak, hem höyüğün hem de bölgenin kronolojik, sosyopolitik ve ekonomik dinamiklerini anlamaktır.
Höyükte temizlik ve haritalama çalışmaları başta olmak üzere, jeofizik çalışmaları, uzaktan algılama çalışmaları ve çevre düzenlemesinin tamamlandığı ilk sezonlardan sonra, çalışmalar güneybatı alanda yoğunlaşmıştır. Höyüğün bu bölümü, Alp’in daha önce sınırlı çalıştığı ve belgeleme yapmadığı anlaşılan bir alandır. Kazıların sistematik olarak sürdürüldüğü bu alanlarda ilk bulgulara göre bir depo alanı olduğu düşünülen mekânlara ulaşılmıştır.
Konya Karahöyük’ün Güneybatı Alanı’nda halen devam eden kazı çalışmalarında, höyüğün bu kesiminin Geç Tunç Çağı I Dönemi’ne tarihlendiği anlaşılmıştır. 2023 yılında 74.25 ve 75.21 kodlu plankarelerde başlatılan kazılar, 75.22 ve 74.23 kodlu yeni alanlarla genişletilmiş; 2024 yılında ise bu alana 75.16 ve 87.01 kodlu açmalar da eklenmiştir. Özellikle 75.21 ve 74.25 plankarelerinde ortaya çıkarılan yanmış ardıç hatıllar dendrokronolojik analiz için örneklenmiş, sonuçlar MÖ 16. yüzyılın son çeyreğine işaret etmiştir. Bu tarihlendirme, alandan ele geçen seramik buluntularla da uyumludur.
75.21 kodlu açmada geniş bir depo yapısı ve bu yapıya bağlı işlik alanları ortaya çıkarılmıştır. Mekân içinde çok sayıda kap, kâse, huni ve damga mühürler bulunmuş; bu buluntular, alanın kontrollü bir üretim ve depolama faaliyetinde kullanıldığını göstermektedir. Alanın güneydoğusunda taban seviyesinde in situ olarak korunmuş ardıç hatıl ve sıvı içeren bir küp ile içinde sıvı ölçümünde kullanıldığı düşünülen kaplar ortaya çıkarılmıştır. Aynı noktada mühürler de ele geçirilmiştir. 75.22 kodlu doğu açmada ise bir sokak döşemesi ile birlikte küçük buluntular ve mühür baskıları belgelenmiştir. Kuzeyde yeni bir yapı kompleksine işaret eden buluntular da değerlendirmeye alınmıştır.
Batı Alan’da, Prof. Dr. Sedat Alp’in daha önce kazdığı T açmasının güneybatısına yerleştirilen 51.20 kodlu açmada, giriş yapısı, taş temelli mimari ve riton gibi önemli eserler bulunmuştur. Aynı alanda tespit edilen at iskeleti, kemik kutu parçaları ve törensel nitelikli buluntular dikkat çekicidir. Höyüğün nekropol alanı olarak düşünülen 53.24 kodlu açmada ise bebek iskeletleri, urne kapağı parçaları ve kremasyon kalıntıları saptanmış; ancak sistemli bir nekropol henüz belgelenememiştir.
Website: https://konyakarahoyukexcavations.com/
KAYNAKÇA
Dardeniz, G. (2024a). Konya Karahöyük Kazıları 2022 Sezonu, 43. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 1, s. 471-479.
Dardeniz, G. (2024b). Konya Karahöyük Kazıları Prof. Dr. Sedat Alp Dönemi (1953– 1992) Çalışmalarının Bir Özeti ve Yeni Dönem Kazılarının Başlangıcı (2022-), Arkeoloji ve Sanat, 175, s. 37-56.
Dardeniz, G. (2025). Konya Karahöyük Kazıları 2023 Sezonu, 44. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 2, s. 137-143.
Özdoğru, İ., Dardeniz, G., Özcan, O., Yiğit, F. ve Özçelik, S. (2023). Geophysical and UAV surveys on Konya Karahöyük (central Anatolia, Turkey), Advances in On- Geophysical and Archaeological Prospection (Proceedings of the 15th International Conference on Archaeological Prospectİon, Kiel, Universitätsverlag Kiel. s. 209-212.